Τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ, Δευτέρᾳ τῆς Πεντηκοστῆς, αὐτὸ τὸ ΠΑΝΑΓΙΟΝ καὶ ζωοποιὸν καὶ παντοδύναμον ΠΝΕΥΜΑ ἑορτάζομεν, τὸ τρίτον πρόσωπον τῆς ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ, τὸ ὁμότιμον καὶ ὁμοούσιον καὶ ὁμόδοξον τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ.

Εἰ­κο­νο­γρα­φι­κῶς ἡ πα­ρά­στα­σις τῶν τρι­ῶν προ­σώ­πων τῆς Πα­να­γί­ας Τρι­ά­δος δὲν εἶ­ναι σύ­νη­θες θέ­μα δι­ὰ τὴν βυ­ζα­ντι­νὴν ἁ­γι­ο­γρα­φί­αν. Πα­ρὰ τοῖς βυ­ζα­ντι­νοῖς ἡ Ἁ­γί­α Τρι­ὰς συμ­βο­λί­ζε­ται συ­νή­θως δι­ὰ τῆς πα­ρα­στά­σε­ως τῆς φι­λο­ξε­νί­ας τοῦ Ἀ­βρα­άμ. Ἐν αὐ­τῇ εἰ­κο­νί­ζο­νται τὰ τρί­α πρό­σω­πα τῆς Ἁ­γί­ας Τρι­ά­δος ἐν σχή­μα­τι Ἀγ­γέ­λων, ὡς ἐ­νε­φα­νί­σθη­σαν εἰς τὸν Ἀ­βρα­ὰμ ἐν τῇ δρυΐ τῇ Μαμ­βρῇ, κα­θὼς λέ­γει ἡ Γρα­φή· «Ὤ­φθη δὲ, αὐ­τῷ ὁ Θε­ὸς πρὸς τῇ δρυ­ῒ τῇ Μαμ­βρῇ, κα­θη­μέ­νου αὐ­τοῦ ἐ­πὶ τῆς θύ­ρας τῆς σκη­νῆς αὐ­τοῦ με­σημ­βρί­ας. Ἀ­να­βλέ­ψας δὲ τοῖς ὀ­φθαλ­μοῖς αὐ­τοῦ εἶ­δε, καὶ ἰ­δοὺ τρεῖς ἄν­δρες εἱ­στή­κει­σαν ἐ­πά­νω αὐ­τοῦ.­.­.» (Γεν. ι­ηʹ 12 καὶ ἑ­πόμ.­). Ἐν τῇ πε­ρι­κο­πῇ τα­ύ­τῃ τῆς Πα­λαι­ᾶς Δι­α­θή­κης ὑ­πο­τυ­ποῦ­ται ὡς ἄ­ρι­στα ἡ τρι­α­δι­κό­της τοῦ ἑ­νὸς Θε­οῦ. Ἐ­νῷ δη­λα­δὴ πε­ρὶ τοῦ ἑ­νὸς καὶ μό­νου ἀ­λη­θι­νοῦ Θε­οῦ ὁ­μι­λεῖ ἡ Γρα­φή· «Ὤ­φθη δὲ αὐ­τῷ ὁ Θε­ός», τρί­α πρό­σω­πα βλέ­πει καὶ φι­λο­ξε­νεῖ ὁ Ἀ­βρα­άμ, ἀλ­λὰ καὶ πρὸς τὰ τρί­α αὐ­τὰ πρό­σω­πα, τὰ ὁ­ποῖ­α βλέ­πει, ὡς πρὸς ἓν ἀ­πευ­θύ­νε­ται πρό­σω­πον λέ­γων· «Κύ­ρι­ε, εἰ ἄ­ρα εὗ­ρον χά­ριν ἐ­να­ντί­ον σου.­.­.» (αὐτ. 3) καὶ οὕ­τω κα­θ’ ἑ­ξῆς. Ἐν τῇ πα­ρα­στά­σει τῆς φι­λο­ξε­νί­ας τα­ύ­της τοῦ Ἀ­βρα­ὰμ τὰ εἰ­κο­νι­ζό­με­να ὡς Ἄγ­γε­λοι τρί­α πρό­σω­πα τῆς Ἁ­γί­ας Τρι­ά­δος κά­θη­νται εἰς τὴν τρά­πε­ζαν τῆς φι­λο­ξε­νί­ας, πα­ρ’ αὐ­τὴν δὲ ὑ­πη­ρε­τοῦ­σιν ὁ Ἀ­βρα­ὰμ καὶ ἡ Σά­ρα. Ἡ τῆς ἀπέναντι σε­λί­δος εἰ­κὼν πα­ρε­λή­φθη ἐκ φο­ρη­τῆς εἰ­κό­νος ἀ­πο­τε­θι­σαυ­ρι­σμέ­νης ἐν τῷ Βυ­ζα­ντι­νῷ μου­σε­ί­ῳ Ἀ­θη­νῶν και εἶ­ναι ἔρ­γον τοῦ Ι­Εʹ αἰ­ῶ­νος. Δι­ὰ τῆς τοι­α­ύ­της ὡς συ­νή­θως ἀ­πει­κο­νί­σε­ως ἀ­πέ­δι­δον οἱ Βυ­ζα­ντι­νοὶ τὰ τρί­α πρό­σω­πα τῆς Ἁ­γί­ας Τρι­ά­δος καθὼς δηλοῖ καὶ ἡ ἐπιγραφὴ ἐπὶ τῆς εἰκόνος· «Η ΦΙΛΟΞΕΝΙΑ ΤΟΥ ΑΒΡΑΑΜ - ΤΗΣ ΖΩΑΡΧΙΚΗC ΤΡΙΑΔΟC ΦΑΝΕΡΩCΙC». Ὁ τύ­πος ἀ­πει­κο­νί­σε­ως αὐ­τῶν, τοῦ μὲν Πα­τρὸς ὡς πα­λαι­οῦ τῶν ἡ­με­ρῶν πρὸς τὰ δε­ξι­ὰ τῆς εἰ­κό­νος κα­θη­μέ­νου, τοῦ δὲ Υἱ­οῦ δε­ξι­ό­θεν τοῦ Πα­τρὸς κα­θη­μέ­νου καὶ τοῦ Ἁ­γί­ου Πνε­ύ­μα­τος ἐν εἴ­δει Πε­ρι­στε­ρᾶς ἄ­νω­θεν κα­τερ­χο­μέ­νου, εἶ­ναι νε­ω­τέ­ρας ἐ­μπνε­ύ­σε­ως καὶ δὴ δυ­τι­κῆς, εἰσελθοῦσα εἰς τὴν νεωτέραν Παράδοσιν τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας καὶ προσκυνούμενη πλέον ἐξίσου μετὰ τοῦ ἀρχαιοτέρου Βυζαντινοῦ τύπου τῆς Φιλοξενίας τοῦ Ἀβραάμ. Δεῖγμα τοι­α­ύ­της ἐ­ξει­κο­νί­σε­ως τῆς Ἁ­γί­ας Τρι­ά­δος πα­ρα­θέ­το­μεν ἐν σε­λί­δι 339, ἥ­τις εἶ­ναι φο­ρη­τὴ εἰ­κὼν με­τα­βυ­ζα­ντι­νῆς τέ­χνης τοῦ ΙϚʹ αἰ­ῶ­νος, εὐ­ρί­σκο­μέ­νη εἰς τὸ ἐν Ἀ­θή­ναις μου­σε­ί­ον Μπε­νά­κη.
ΕΙΚΟΝΑ

ΤΡΙΑΣ ὑπάρχει ἡ Ἁγία ἡ παρ’ ἡμῶν τῶν Ὀρθοδόξων Χριστιανῶν πιστευομένη καὶ λατρευομένη Θεότης, μίαν ἔχουσα τὴν δύναμιν, μίαν τὴν σύνταξιν καὶ μίαν τὴν προσκύνησιν. Ὁμοούσιος καὶ ἀδιαίρετος ἐν τρισὶ προσώποις γνωριζομένη, τοῦ Πατρός, τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Καὶ ἡ μὲν τοῦ Ἀνάρχου Πατρὸς ὑπόστασις ἦτο γνωστὴ εἰς τοὺς ἀνθρώπους ἀπὸ τῆς ἀρχῆς αὐτῶν, διὸ καὶ οἱ Ἑβραῖοι ὡς Πατέρα ἐτίμων καὶ ἐλάτρευον τὸν Θεὸν μὲ νομικὰς θυσίας καὶ ἑορτάς. Ἡ δὲ τοῦ Συνανάρχου Υἱοῦ ὑπόστασις ἐγνωρίσθη μετὰ ταῦτα διὰ τῆς χρονικῆς κατὰ Σάρκα Γεννήσεως τοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ κατελθόντος εἰς τὸν κόσμον διὰ τὴν σωτηρίαν ἡμῶν τῶν ἁμαρτωλῶν. Ἡ δὲ τοῦ τρίτου προσώπου τῆς Παναγίας Τριάδος ὑπόστασις, ἤτοι τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον, ἔμεινε καὶ αὐτὸ ἄγνωστον καὶ ἀφανέρωτον εἰς τὸν κόσμον διὸ καὶ κατὰ τοῦτο ἔλεγε καὶ ὁ Εὐαγγελιστὴς Ἰωάννης· «Οὔπω γὰρ ἦν Πνεῦμα Ἅγιον» (Ἰωάν. ζ’ 39), ὄχι ὅτι ἕως τότε ἀκόμη δὲν ἦτο τοῦτο, ἄπαγε τῆς βλασφημίας· διότι τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον ἦτο πάντοτε καὶ εἶναι συνάναρχον καὶ συναΐδιον τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ· ἀλλ’ «οὔπω γὰρ ἦν Πνεῦμα Ἅγιον», δηλαδὴ ἀκόμη δὲν εἶχε φανερωθῆ κοινῶς εἰς τὸν κόσμον. Ἀκόμη δὲν εἶχον μάθει οἱ ἄνθρωποι, ὅτι εἶναι ἄλλος Παράκλητος, τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον.

Κατὰ δὲ τὴν ἡμέραν τῆς Ἁγίας Πεντηκοστῆς, συμφώνως πρὸς τὴν ἁγίαν ἐπαγγελίαν τοῦ Σωτῆρος, κατῆλθεν εἰς τοὺς Μαθητὰς τοῦ Χριστοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον εἰς σχῆμα πυρίνων γλωσσῶν καὶ ἐκάθισεν ἐπάνω εἰς τὰς κεφαλὰς αὐτῶν. Τότε ὅλοι ἐνεπλήσθησαν ἀπὸ τὴν ἀκένωτον Χάριν καὶ σοφίαν τοῦ Θεοῦ καὶ ἐλάλουν παράδοξα καὶ ἐξαίσια πράγματα καὶ προεφήτευσαν. Ἐπειδὴ λοιπὸν διὰ τούτων ὅλων ἐγνωρίσθη ὅτι εἶναι καὶ ἓν ἄλλο πρόσωπον καὶ μία ἄλλη ὑπόστασις, ἐκτὸς τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, διὰ τοῦτο οἱ θεῖοι Πατέρες ἐθέσπισαν ὅπως ἐκτὸς τῆς χθεσινῆς ἑορτῆς τῆς Κυριακῆς τῆς Ἁγίας Πεντηκοστῆς ἐπιτελοῦμεν κατὰ τὴν σήμερον, ἡμέραν Δευτέραν, ἑτέραν ξεχωριστὴν ἑορτὴν πρὸς τιμὴν τοῦ νῦν φανερωθέντος Παναγίου καὶ ζωοποιοῦ Πνεύματος, ὡς ὁδηγοῦ καὶ συνεργοῦ καὶ συναιτίου τῆς σωτηρίας μας. Λέγει λοιπὸν ὁ θεῖος Λουκᾶς, ὅτι δεξάμενοι οἱ Ἅγιοι Ἀπόστολοι τὴν Χάριν τοῦ Παναγίου Πνεύματος, ἐλάλουν καὶ ἑτέρας γλώσσας, «καθὼς τὸ Πνεῦμα ἐδίδου αὐτοῖς ἀποφθέγγεσθαι» (Πράξ. β’ 4), καὶ τὸ πλῆθος τὸ ὁποῖον ἦτο παρόν, ἤκουον εἷς ἕκαστος κατὰ τὴν ἰδίαν αὐτοῦ διάλεκτον.